کاشیکاری و سرامیککاری: کدام کار، روی چه سطحی
در زبان روزمره «کاشی» را برای دیوار و «سرامیک» را برای کف به کار میبرند، اما کاری که دست انجام میدهد در هر دو یکی است: آماده کردن بستر، پخش چسب، نشاندن قطعه، و پر کردن بند. آنچه واقعاً میان این دو فرق میگذارد یک ویژگی است و نه نامشان، و آن ویژگی «جذب آب» است؛ یعنی مقدار آبی که بدنهٔ سفالی قطعه به خود میکشد.
جذب آب تعیین میکند که قطعه را با چه چیزی بچسبانید و آیا پیش از نصب باید خیسش کنید. بقیهٔ تفاوتها، مانند دمای پخت یا ضخامت بدنه، برای کسی که کار را اجرا میکند تصمیمی عوض نمیکنند.
در سراسر این صفحه یک کار متعارف را در نظر بگیرید: کف و دیوار یک سرویس بهداشتی آپارتمانی با یک کفشور. هر جا که وضعیت شما با آن فرق داشته باشد، همانجا گفته میشود.
تفاوت کاشی و سرامیک، از دید جذب آب
هرچه بدنهٔ قطعه متراکمتر باشد، آب کمتری به خود میکشد. همین یک عدد، روش نصب را تعیین میکند.
| نوع قطعه | جذب آب | محل مناسب | روش نصب |
|---|---|---|---|
| کاشی دیواری لعابدار | بالا | دیوار داخلی، فضای کمتردد | چسب کاشی، یا ملات ماسهسیمان روی سطح ناصاف |
| سرامیک کف | متوسط تا پایین | کف داخلی، آشپزخانه، سرویس بهداشتی | چسب کاشی؛ ملات فقط جایی که بستر باید همزمان تراز شود |
| پرسلان | بسیار پایین | کف پرتردد، فضای باز، بزرگفرمت | فقط چسب کاشی |
پرسلان آب را تقریباً به خود نمیکشد، و چسبندگی ملات ماسهسیمان به همین جذب آب وابسته است: ملات با نفوذ آبِ خمیر به داخل خلل و فرج بدنه قفل میشود. روی بدنهای که خلل و فرجی ندارد، این قفلشدگی رخ نمیدهد و قطعه پس از مدتی جدا میشود. به همین دلیل، ردهٔ جذب آب کاشی بهعنوان معیار انتخاب چسب یا ملات به کار میرود، و نه عادت کارگاهی یا نام محصول.
کار شما کدام حالت است؟
پیش از خرید هر چیزی، چهار تصمیم را روشن کنید. بقیهٔ صفحه به همین چهار تصمیم وصل است.
- کف یا دیوار. ترتیب کار، ابزار ترازبندی و خطر سرخوردگی در این دو یکی نیست.
- خشک یا مرطوب. فضای مرطوب پیش از کاشیکاری به عایق و شیب نیاز دارد، و هیچکدام از این دو پس از نصب کاشی ساختنی نیستند.
- بستر تازه، بستر موجود، یا کاشی قدیمی. هر سه راه جداگانهای برای آمادهسازی دارند.
- ابعاد کاشی. با بزرگتر شدن قطعه، تلورانس صافی بستر تنگتر میشود و شیار ماله بزرگتر.
بستر پیش از شروع: چه چیزی باید درست باشد
«بستر» سطحی است که کاشی روی آن مینشیند. کاشی هیچ استحکامی به این سطح اضافه نمیکند و هیچ عیبی را نمیپوشاند؛ هر حرکتی که در بستر رخ دهد، خودش را در لایهٔ کاشی نشان میدهد.
بیشتر خرابیهایی که چند ماه پس از کاشیکاری ظاهر میشوند، ریشه در همین مرحله دارند. کفسازی تازهای که هنوز آب داخلش را از دست نداده، پس از کاشیکاری به جمع شدن ادامه میدهد؛ چون لایهٔ کاشی به آن چسبیده و نمیتواند همراهش جمع شود، تنش در ضعیفترین نقطه آزاد میشود و ترکی قطری از یک گوشه به گوشهٔ دیگر پیش میرود. آن ترک، خطای کاشیکار نیست، بلکه خطای تاریخ شروع کار است.
بستر تازه چقدر باید بماند
بتن و ملات دو اتفاق جدا را از سر میگذرانند و این دو با هم اشتباه گرفته میشوند. گیرش، سخت شدن شیمیایی است و در ساعتهای نخست رخ میدهد. خشک شدن، از دست رفتن تدریجی آب اضافی است و هفتهها طول میکشد. سطحی که پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت زیر پا محکم است، هنوز لیترها آب در خود دارد.
زمان لازم پیش از کاشیکاری:
- کفسازی ماسهسیمان: دستکم حدود ۳ هفته.
- بتن: دستکم حدود ۶ هفته.
- قاعدهٔ تخمین برای ضخامتهای بیشتر: حدود ۱ میلیمتر ضخامت در هر روز، تا حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیمتر، و کندتر از آن پس از این ضخامت.
این عددها در هوای گرم و با تهویه کوتاهتر و در هوای سرد و بستهٔ زمستان طولانیتر میشوند، پس آنها را کف بگیرید و نه سقف. آزمونی که خودتان میتوانید انجام دهید این است: یک قطعه نایلون به ابعاد حدود نیم متر در نیم متر را با نوار چسب از چهار طرف روی کف بچسبانید و یک شب رها کنید. اگر صبح روز بعد زیر نایلون قطره یا تیرگی دیده شد، بستر هنوز آب میدهد.
شروع زودهنگام، تنها خطایی است که هیچ مرحلهٔ بعدی جبرانش نمیکند. چسب بهتر، ماله بهتر و کاشی گرانتر، ترک ناشی از جمع شدن بستر را نمیگیرند.
صافی و تراز بستر و آزمون شمشه
«شمشه» تیغهای مستقیم و بلند است که روی سطح میگذارند تا گودی و برجستگی دیده شود. صافی بستر با چشم سنجیده نمیشود، چون سطحِ ناصاف در نور مستقیم صاف به نظر میرسد.
تلورانس قابلقبول این است: انحراف سطح از یک صفحهٔ مستقیم نباید از حدود ۳ میلیمتر زیر شمشهٔ ۲ متری بیشتر شود. برای کاشی بزرگفرمت این تلورانس تنگتر میشود، چون قطعهٔ بزرگتر روی طول بیشتری از بستر مینشیند و گودی را با خم شدن جبران نمیکند.
- شمشه را در سه جهت روی سطح بگذارید: در طول، در عرض، و بهصورت قطری.
- در هر وضعیت، از سمت مقابل به درز میان شمشه و سطح نگاه کنید و بگذارید نور از پشت شمشه بتابد.
- نقاطی را که در آنها درز نور از حدود ۳ میلیمتر بیشتر است، روی خود بستر علامت بزنید.
- برجستگیها را با ساب یا قلم بردارید و گودیها را با ملات یا لایهٔ خودتراز پر کنید.
- پس از سخت شدن اصلاح، همان سه جهت را دوباره بسنجید.
روی دیوار، همین کار با «کرمبندی» انجام میشود: چند مربع کوچک ملات با ضخامت مشخص در فاصلههای منظم روی دیوار ساخته میشوند و سطح نهایی با شمشهکشی میان آنها تراز میشود.
استحکام، تمیزی و جنس سطح زیرین
چسب به هرچه زیرش باشد میچسبد، از جمله به لایهای که خودش لق است. بنابراین پرسش این نیست که سطح تمیز به نظر میرسد یا نه، بلکه این است که سطح به آنچه زیرش است چسبیده یا نه.
یک آزمون ساده برای همهٔ حالتها: نوار چسب پهنی را محکم روی سطح بچسبانید و با یک حرکت بکشید. اگر لایهای همراه نوار جدا شد، آن لایه باید برداشته شود.
- سطح رنگشده: رنگ باید کاملاً برداشته شود. رنگهای پایهآبی با رطوبت چسب دوباره نرم میشوند و لایهای لغزنده میان چسب و دیوار میسازند.
- گچکاری در فضای مرطوب: پذیرفته نیست. گچ با رطوبت پیوسته نرم میشود و کاشی را با خودش پایین میآورد.
- گچکاری در فضای خشک: تنها اگر محکم و بدون طبله باشد و ضربهٔ انگشت صدای توخالی ندهد.
- لایهٔ پوستهشده یا شیرهٔ سطح بتن: باید ساب زده و جارو شود.
- کاشی قدیمی: وضعیت آن جداگانه بررسی میشود و در بخش اجرای کاشی روی کاشی موجود آمده است.
تصور رایج این است که سنباده زدن یک دیوار رنگشده کافی است و زبری حاصل، چسبندگی را تأمین میکند. زبری روی لایهای ساخته میشود که خودش به دیوار وصل است، پس آنچه در نهایت کاشی را نگه میدارد همان لایهٔ رنگ است.
عایق رطوبتی و شیب در فضاهای مرطوب
کاشی و بند آببند نیستند. آب از بند عبور میکند و به لایههای زیرین میرسد؛ کاری که عایق انجام میدهد این است که آبِ عبورکرده را به سمت کفشور برمیگرداند بهجای آنکه بگذارد به سقف واحد پایین برسد.
در حمام و سرویس بهداشتی، عایق رطوبتی روی کل کف و تا ارتفاعی از دیوار اجرا میشود، و شیب پیش از آن در زیرسازی ساخته میشود. شیب کف باید پیوسته و به سمت کفشور باشد، در محدودهٔ حدود ۱ به ۸۰ تا ۱ به ۵۰؛ یعنی حدود ۱۲ تا ۲۰ میلیمتر افت در هر متر. کمتر از این، کشش سطحی آب را روی سطح نگه میدارد و کف پس از هر شستوشو خیس میماند.
شیب پس از کاشیکاری ساختنی نیست. ضخامت چسب برای ساختن افت لازم کافی نیست، و تلاش برای جبران آن با چسب ضخیم، خرابی دیگری میسازد.
برای حالت متعارف همین اندازه کافی است. اگر میخواهید ترتیب دقیق لایهها، ارتفاع بالاآمدگی عایق روی دیوار، جزئیات دور کفشور و آزمون آببندی پیش از کاشیکاری را بدانید، جزئیات عایقکاری و شیببندی فضای مرطوب را ببینید.
درز محیطی و درز انبساط
مصالح ساختمانی با تغییر دما و رطوبت کمی جابهجا میشوند. لایهٔ کاشی هم همین کار را میکند، اما چون به بستر چسبیده و از چهار طرف به دیوار رسیده، جایی برای این جابهجایی ندارد. حرکتی که راه خروج نداشته باشد به فشار تبدیل میشود، و فشار در ضعیفترین نقطه آزاد میشود: کاشی از بستر بلند میشود و دو قطعهٔ مجاور مانند سقف شیروانی روی هم میآیند.
راهحل، یک فاصلهٔ خالی است. «درز محیطی» فاصلهای است که در تمام ضخامت کاشی و چسب، دور تا دور کار باقی میماند: در برخورد با دیوار، ستون، آستانهٔ در، و هر چیز ثابتی مانند وان یا پایهٔ کابینت. این درز بعداً زیر قرنیز پنهان میشود یا با ماستیک انعطافپذیر پر میشود، و هیچوقت با دوغاب بندکشی پر نمیشود.
«درز انبساط» همان ایده در میانهٔ سطح است و وقتی لازم میشود که سطح از حدی بزرگتر باشد:
- کف داخلی معمولی: درز میانی در فاصلههای حدود ۸ تا ۱۰ متر.
- کف زیر آفتاب مستقیم، یا کف گرمایشی: حدود ۵ متر.
- فضای باز: حدود ۳ تا ۵ متر.
در یک اتاق یا سرویس بهداشتی آپارتمانی، هیچکدام از این فاصلهها به دست نمیآید و درز میانی لازم نمیشود. درز محیطی اما در همان اتاق کوچک هم لازم است، و همین است که معمولاً اجرا نمیشود.
اگر پروفیل آمادهٔ درز در دسترس شماست، آن را همزمان با کاشیکاری در جای خود بگذارید تا لبهٔ کاشیها روی آن بنشیند. اگر پروفیل پیدا نکردید، درز را باز بگذارید و پس از بندکشی، آن را با ماستیک انعطافپذیر پر کنید؛ نتیجه از نظر کارکرد یکی است و فقط لبهٔ کاشی محافظ سخت ندارد، پس در محل تردد سنگین گزینهٔ دوم دوام کمتری دارد.
ابزار و مواد کاشیکاری
آنچه در ادامه میآید، نام عمومی کارِ لازم است. برای هر قلم، مشخصهای که تعیینکننده است در همان سطر آمده.
- ابزار سنجش و ترازبندی: متر، شمشهٔ ۲ متری، تراز، «شاقول» یا همان وزنهٔ آویزان به نخ برای گرفتن خط قائم، و در صورت دسترسی تراز لیزری.
- ابزار پخش: ماله ساده برای برداشتن چسب، و ماله شیاردار با اندازهٔ شیار متناسب با ابعاد کاشی.
- ابزار نشاندن: چکش پلاستیکی، «اسپیسر» یا فاصلهگذار برای ثابت نگهداشتن عرض بند، و در صورت دسترسی «سیستم لولربندی» که با کلیپس و گوه دو کاشی مجاور را همارتفاع نگه میدارد.
- ابزار برش: کاتر دستی کاشی، و برای قطعههای سختتر سنگ فرز با صفحهٔ الماسه یا دستگاه برش تر. گردبر برای عبور لوله.
- مصالح: کاشی یا سرامیک با پرت حسابشده، چسب کاشی یا سیمان و ماسه، پودر بندکشی، و ماستیک انعطافپذیر برای درز محیطی.
- ایمنی: عینک ایمنی، دستکش، و زانوبند.
چسب کاشی یا ملات ماسهسیمان؟
هر دو کاشی را نگه میدارند و هیچکدام بهطور کلی بهتر از دیگری نیست. سه شرط تصمیم میگیرند.
- جذب آب کاشی. اگر پرسلان یا سرامیک کمجذب کار میکنید، فقط چسب کاشی. ملات به بدنهای که آب نمیکشد قفل نمیشود.
- صافی بستر. اگر بستر بیرون از تلورانس است، یا باید آن را پیش از کاشیکاری تراز کنید و بعد چسب بزنید، یا از بستر ملات ماسهسیمان استفاده کنید که ضخامتش اجازهٔ تراز کردن همزمان را میدهد.
- ضخامت لازم. چسب کاشی برای لایهٔ نازک ساخته شده و ملات برای لایهٔ ضخیم. این تفاوت در بخش انتخاب ماله دوباره برمیگردد، چون همانجاست که رقم درست ضخامت روشن میشود.
روی کیسهٔ چسب دنبال ردهٔ محصول بگردید. اگر ردهٔ استاندارد درج شده باشد، برای دیوار ردهٔ دارای مقاومت به سرخوردگی و برای فضای مرطوب و بیرونی ردهٔ بالاتر را بردارید. اگر روی کیسه ردهٔ استانداردی درج نشده بود، معیار جایگزین، کاربردی است که خود سازنده روی بسته اعلام کرده است: کیسهای که کاربردش را «دیوار و کف داخلی» نوشته برای حمام و حیاط انتخاب نمیشود، و کیسهای که ابعاد بزرگ کاشی را نام نبرده برای بزرگفرمت انتخاب نمیشود.
انتخاب ماله شیاردار بر اساس ابعاد کاشی
ماله شیاردار چسب را بهصورت شیارهای موازی روی سطح میگذارد. اندازهٔ شیار تعیین میکند چه مقدار چسب زیر کاشی میماند، و همین مقدار است که در مرحلهٔ نشاندن به پوشش پشت کاشی تبدیل میشود.
| ابعاد کاشی | اندازهٔ شیار | ضخامت بستر پس از فشردن |
|---|---|---|
| موزاییک و کاشی تا حدود ۱۰ سانتیمتر | ۴ میلیمتر | حدود ۲ میلیمتر |
| کاشی دیوار تا حدود ۳۰ سانتیمتر | ۶ میلیمتر | حدود ۳ میلیمتر |
| کف ۲۰ تا ۴۰ سانتیمتر | ۸ میلیمتر | حدود ۴ میلیمتر |
| کف ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتر | ۱۰ میلیمتر | حدود ۵ میلیمتر |
| بزرگتر از ۶۰ سانتیمتر | ۱۲ میلیمتر و بالاتر | حدود ۶ میلیمتر |
ستون سوم را با دقت بخوانید، چون یک عدد نادرست در این باره در منابع فارسی تکرار میشود: نوشته میشود که ضخامت چسب پشت کاشی تا ۳ سانتیمتر مجاز است. آن عدد برای بستر ملات ماسهسیمان درست است و روی چسب کاشی منتقل شده. چسب کاشی سیستم بستر نازک است و ضخامت آن پس از فشرده شدن کاشی معمولاً میان ۲ تا ۵ میلیمتر میماند؛ فقط محصولاتی که سازنده برای ضخامت بیشتر ردهبندی کرده تا حدود ۶ تا ۱۰ میلیمتر میروند، و چسبهای ضخیمکار اختصاصی تا حدود ۲۰ میلیمتر. چسب بستر نازک در ضخامت زیاد هنگام گرفتن جمع میشود، ترک میخورد و لبهٔ کاشی را بالا میکشد، یعنی همان خرابیای که خواننده با پر کردن گودی بستر میخواست از آن فرار کند.
از حدود ۴۰ در ۴۰ سانتیمتر به بالا، و برای هر قطعهٔ سنگی، افزون بر بستر باید پشت خود کاشی هم چسب زده شود.
چه مقدار کاشی، چسب و پودر بندکشی لازم دارید
مقدار کاشی از مساحت سطح به دست میآید و پرت به آن اضافه میشود. پرت، آن بخشی است که در برشها هدر میرود یا در جعبه شکسته درمیآید.
- مساحت هر سطح را جداگانه حساب کنید و مساحت درها و بازشوها را کم کنید.
- مساحتها را جمع کنید تا مساحت خالص به دست آید.
- پرت را متناسب با نوع چیدمان اضافه کنید: برای چیدمان مستقیم حدود ۱۰ درصد، و برای چیدمان لوزی و جناقی بیشتر، چون هر قطعهٔ لبه با یک برش قطری از دست میرود. کاشی بزرگفرمت و اتاقهای پرگوشه هم پرت بیشتری دارند.
- برای کاشی طرحدار که باید همخوان چیده شود، بهجای درصد، تعداد قطعهها را روی نقشهٔ چیدمان بشمارید.
- عدد نهایی را به تعداد جعبه گرد کنید، و همهٔ جعبهها را از یک سری تولید تهیه کنید تا اختلاف رنگ نداشته باشند.
برای نمونه، اتاقی به ابعاد ۴ در ۳ متر مساحتی برابر ۱۲ متر مربع دارد. با چیدمان مستقیم و پرت حدود ۱۰ درصد، حدود ۱۳ متر مربع کاشی لازم است، که پس از گرد کردن به جعبه، معمولاً کمی بیشتر میشود.
مقدار چسب از اندازهٔ شیار ماله میآید و مصرف با بزرگتر شدن شیار بالا میرود؛ رقم مصرف در هر متر مربع روی کیسهٔ هر محصول نوشته شده است.
پرت مصرفنشده را دور نریزید. چند سال بعد، وقتی یک کاشی بشکند، همان چند قطعهٔ باقیمانده تنها راه تعویض بدون اختلاف رنگ است.
ایمنی در برش و اجرا
خطر اصلی این کار در مرحلهٔ برش است و پیش از شروع باید تدارک دیده شود.
- برش خشک کاشی و سرامیک با سنگ فرز، گرد ریز سیلیس تولید میکند که در فضای بستهٔ خانه ساعتها معلق میماند. برش را در فضای باز انجام دهید، یا از دستگاه برش تر استفاده کنید، یا مکش موضعی روی محل برش بگذارید.
- در تمام مدت برش، عینک ایمنی بزنید. خردههای لعاب هنگام شکستن قطعه با سرعت جدا میشوند.
- دستکش، لبهٔ تیز قطعهٔ بریده و سایش چسب سیمانی روی پوست را میگیرد.
- برای کار کف، زانوبند بگذارید. آسیب زانو در این کار تدریجی است و وقتی خودش را نشان میدهد، جبرانپذیر نیست.
باور رایج این است که چند برش کوچک اهمیتی ندارد. مقدار گردی که یک ساعت برش خشک در یک سرویس بهداشتی تولید میکند، با تصور بیشتر افراد از «چند برش» فاصلهٔ زیادی دارد.
مراحل اجرای کاشیکاری
از اینجا به بعد فرض بر این است که بستر آماده است و چسب و ماله را انتخاب کردهاید. مراحل زیر برای کف و دیوار مشترکاند؛ آنچه میان محلهای مختلف فرق میکند، در بخش بعدی جداگانه آمده است.
نقشهچینی و انتخاب نقطهٔ شروع
هدف این مرحله یک چیز است: کاری که در آن، قطعههای بریدهٔ لبهها باریک و ناهمگون نباشند.
- طول و عرض سطح را اندازه بگیرید و بر عرض یک کاشی بهعلاوهٔ یک بند تقسیم کنید.
- باقیماندهٔ تقسیم را ببینید. این باقیمانده، عرض قطعهٔ بریدهای است که در لبه میماند.
- اگر آن عرض از نصف عرض کاشی کمتر شد، محور را به اندازهٔ نصف یک کاشی جابهجا کنید. با این جابهجایی، باقیمانده میان دو لبهٔ مقابل تقسیم میشود و هر دو لبه قطعهٔ بریدهای با عرض قابلقبول میگیرند.
- همین کار را برای جهت دوم تکرار کنید.
- یک ردیف کامل را بدون چسب روی سطح بچینید تا نتیجه را پیش از شروع ببینید.
قاعدهای که در منابع فارسی تکرار میشود این است که همیشه باید از مرکز شروع کرد و سطح را به چهار قسمت تقسیم کرد. مرکز، نقطهٔ شروع پیشفرض است و نه یک قانون. در فضای کوچکی که فقط از یک در دیده میشود، معیارِ بهتر، خط دید است: ردیف کامل را جایی بگذارید که چشم اول به آن میافتد و برشها را به سمت دیواری ببرید که پشت در یا زیر کابینت پنهان میماند.
خط تراز و ابزارهای ترازبندی
روی سطحی که خودش تراز نیست، هر کاشی موقعیت خودش را از کاشی قبلی میگیرد و خطا جمع میشود. برای همین، پیش از نصب اولین قطعه یک خط مبنا ساخته میشود که همهٔ قطعهها ارتفاعشان را از آن میگیرند.
- روی دیوار، نقطهٔ پایینترین گوشهٔ کف را پیدا کنید و از آنجا ارتفاع یک کاشی بهعلاوهٔ یک بند را علامت بزنید.
- از آن علامت، یک خط افقی تراز دور تا دور فضا بکشید، با تراز لیزری یا با نخ و تراز.
- برای خط قائم، شاقول را از بالای دیوار آویزان کنید و خط را از روی نخ بکشید.
- روی کف، بهجای خط دیواری، نخ را میان دو میخ در دو انتهای محور اول ببندید.
- اگر سیستم لولربندی دارید، کلیپس را هنگام نصب هر قطعه زیر دو لبهٔ مجاور بگذارید و گوه را تا جایی فشار دهید که دو لبه همارتفاع شوند.
پس از پایان کار، اختلاف ارتفاع میان لبهٔ دو کاشی مجاور را با شمشه روی سطح تمامشده بسنجید. آزمون دیدنیاش این است: یک چراغ را در ارتفاع کم و مورب به سطح بتابانید. لبهای که بالاتر نشسته، روی بند سایه میاندازد؛ همان سایه در نور مستقیم سقفی دیده نمیشود.
ساخت چسب یا ملات و پخش آن روی سطح
- چسب پودری را طبق نسبت آبی که سازنده روی کیسه نوشته مخلوط کنید، و نه بر پایهٔ ظاهر خمیر.
- پس از مخلوط کردن، چند دقیقهای که سازنده تعیین کرده به خمیر استراحت بدهید و بعد یک بار دیگر هم بزنید.
- هر بار فقط سطحی را چسب بزنید که مطمئنید در همان نوبت کاشیکاریاش را تمام میکنید.
- چسب را با لبهٔ صاف ماله روی سطح بکشید و بعد با لبهٔ شیاردار، شیارهای موازی ایجاد کنید.
- اگر پشت کاشی هم چسب میزنید، شیارهای پشت قطعه را در همان جهت شیارهای بستر بکشید. شیارهای متقاطع هوا را میان خود حبس میکنند و پوشش را پایین میآورند.
«زمان باز» فاصلهای است که میان کشیدن چسب و نشاندن کاشی مجاز است. برای چسب سیمانی معمولی این زمان دستکم حدود ۲۰ دقیقه و برای ردههای زمان باز طولانی حدود ۳۰ دقیقه است، اما این عددها در شرایط معتدل آزمایشگاه اندازهگیری شدهاند. در گرمای تابستان، جریان باد، یا روی بستری که آفتاب خورده، زمان باز بهشدت کوتاه میشود، پس عددی که برای همهجا معتبر باشد وجود ندارد.
آزمونی که جای عدد را میگیرد: انگشت را روی نوک شیارها بکشید. اگر چسب به انگشت منتقل شد، سطح هنوز باز است. اگر منتقل نشد، روی چسب پوسته بسته و کاشی روی آن نمیچسبد؛ آن ناحیه را با ماله جمع کنید و چسب تازه بکشید.
پوستهٔ روی چسب زیر کاشی دیده نمیشود. کاشی روی آن مینشیند، صاف به نظر میرسد، و ماهها بعد لق میشود.
خطای رایج اینجا این است که کارگر خمیر را با فشار انگشت نرم میبیند و نتیجه میگیرد که هنوز قابل استفاده است. نرمی خمیر در عمق، ربطی به پوستهٔ سطحی ندارد و چسبندگی از سطح میآید.
نشاندن کاشی و کنترل پوشش پشت کاشی
کاشی روی چسب گذاشته نمیشود؛ در چسب فشرده میشود تا شیارها بخوابند و هوا بیرون برود.
- قطعه را با زاویهٔ کم روی چسب بگذارید و بعد بخوابانید، تا هوا از یک سمت خارج شود.
- با کف دست و در جهت عمود بر شیارها، قطعه را چند میلیمتر جلو و عقب بلغزانید تا شیارها له شوند.
- با چکش پلاستیکی از مرکز به سمت لبهها ضربههای سبک بزنید.
- اسپیسر را در چهار گوشه بگذارید و قطعهٔ بعدی را بچینید.
پس از نشاندن سه چهار قطعهٔ اول، یکی از آنها را بلند کنید و پشتش را نگاه کنید. این تنها فرصت سنجیدن کیفیت کار است و پس از گرفتن چسب از دست میرود.
آنچه باید ببینید، درصد سطحی از پشت کاشی است که چسب گرفته: در فضای خشک حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد، و در فضای مرطوب و در فضای باز حدود ۹۵ درصد، بدون حفرهٔ خالی. برای هر قطعهای که سطحش ۰٫۱ متر مربع یا بیشتر است، بستر باید توپر باشد. اگر پوشش کمتر بود، یا شیار ماله برای این ابعاد کوچک است، یا فشار نشاندن کافی نبوده، یا چسب پوسته بسته بوده است.
همین دو عدد در منابع فارسی به شکل دیگری نقل شدهاند: نوشته میشود که هنگام استفاده از چسب باید دستکم ۸۵ درصد سطح زیر کاشی خشک باشد و در فضای مرطوب تا ۹۵ درصد عاری از رطوبت. این درصدها به خشکی بستر ربطی ندارند؛ آنها الزام پوشش چسب پشت کاشی هستند. خشکی بستر موضوع جداگانهای است و در بخش بستر تازه آمد.
دورهٔ کاشیکاری مدرس دقیقاً همینجا کار میکند: اندازهٔ درست پوشش را میشود نوشت و آزمونش را هم میشود توضیح داد، اما فشاری که دست باید وارد کند، غلظت درست خمیر از روی حس ماله، و صدایی که کاشی هنگام نشستن روی بستر توپر میدهد، از راه متن منتقل نمیشوند.
فاصلهٔ بند و اسپیسر
بند فقط تزئین نیست. عرض بند، اختلاف ابعاد میان قطعهها را جذب میکند و به لایهٔ کاشی اجازهٔ حرکت جزئی میدهد.
عرض بند را از روی خود کاشی تعیین کنید: چهار قطعه را بدون چسب کنار هم بگذارید و بدترین اختلاف طول میان آنها را ببینید. کاشی پرسشدهٔ معمولی اختلاف ابعاد محسوسی دارد و بند باید از آن اختلاف پهنتر باشد تا خط بندها راست دیده شود. کاشی «رکتیفای»، که لبههایش پس از پخت با دستگاه تراشیده شده، اختلاف ابعاد بسیار کمی دارد و بند باریکتر را میپذیرد.
اجرای کاملاً بدون بند، لبهٔ قطعهها را در تماس مستقیم قرار میدهد. با نخستین حرکت لایهٔ کاشی، فشار روی همان لبهها میافتد و لبپریدگی شروع میشود. بسیاری بند باریکتر را نشانهٔ کار تمیزتر میدانند؛ در عمل، بند باریک خطای ابعاد را جایی برای رفتن نمیگذارد.
برش کاشی و برشهای خاص
انتخاب ابزار به جنس و ضخامت قطعه بستگی دارد. کاشی دیواری لعابدار با ضخامت معمولی را میتوان با کاتر دستی خط انداخت و شکست. پرسلان، سنگ، و هر قطعهٔ ضخیمتر یا سختتر از این آستانه، به سنگ فرز با صفحهٔ الماسه یا دستگاه برش تر نیاز دارد؛ کاتر دستی روی آنها خط یکنواخت نمیاندازد و قطعه در جای دلخواه نمیشکند.
- محل برش را روی لعاب علامت بزنید و روی خط، نوار چسب کاغذی بچسبانید تا لبه کمتر لب بپرد.
- برای برش مستقیم، خط را یک بار و با فشار یکنواخت بیندازید و بعد قطعه را بشکنید.
- برای عبور لوله، از گردبر با قطر مناسب استفاده کنید و از پشت قطعه شروع کنید.
- برای دریچهٔ کفشور، محل دریچه را از روی خود دریچه روی کاشی منتقل کنید و برش را حدود یکی دو میلیمتر داخل خط انجام دهید تا لبهٔ برش زیر قاب دریچه بماند.
- لبهٔ برشهای دیدهشونده را با سوهان یا سنگ سنباده گرد کنید.
بندکشی
بندکشی وقتی شروع میشود که چسب گرفته باشد، و ملاکش تقویم نیست. آزمون این است: یک اسپیسر را بیرون بکشید. اگر بیرون آمد بیآنکه کاشی جابهجا شود، و کاشی زیر فشار انگشت حرکت نکرد، کار آمادهٔ بندکشی است. با چسب زودگیر این وضعیت زودتر و در هوای سرد دیرتر پیش میآید.
انتخاب مادهٔ بندکشی به فضا بستگی دارد.
- فضای خشک با بند باریک: دوغاب دستساز از پودر سنگ و سیمان سفید کار میکند. برای این ترکیب نسبت استانداردی وجود ندارد و نسبتهایی که در منابع مختلف آمده با هم نمیخوانند؛ آنچه نتیجه را تعیین میکند، روانی یکدست خمیر و پر شدن کامل بند است و نه یک نسبت خاص. خمیر را تا جایی رقیق کنید که در بند فرو برود و روی ماله نایستد.
- فضای مرطوب، بند پهنتر، یا کف پرتردد: پودر بندکشی کارخانهای با ردهٔ مشخص. دوغاب دستساز در برابر آب و سایش رفتار کنترلشدهای ندارد.
- اسپیسرها را بیرون بیاورید.
- خمیر بندکشی را با کاردک لاستیکی بهصورت مورب روی سطح بکشید تا بند از عمق پر شود.
- همان کاردک را در جهت مخالف بکشید تا اضافهٔ روی لعاب برداشته شود.
- بند را با نوک انگشت یا ابزار بندکشی فشرده کنید تا سطحش کمی فرورفته و یکدست شود.
بند توخالی همان بندی است که از سطح پر شده و از عمق نه. آنچه این خطا را تولید میکند، این گمان است که خمیر رقیقتر بهتر پخش میشود؛ خمیر بیش از حد رقیق پس از خشک شدن جمع میشود و حجم کمتری در بند باقی میگذارد.
تمیزکاری و زمانهای پس از کار
- اجازه دهید بندکشی کمی خود را بگیرد، تا جایی که با فشار انگشت گود نشود.
- سطح را با اسفنج مرطوب و نه خیس، بهصورت دورانی پاک کنید و اسفنج را مرتب بشویید.
- اگر لایهٔ کدر روی لعاب ماند، پس از خشک شدن کامل با پارچهٔ خشک برش دهید.
- تا وقتی چسب کاملاً نگرفته، روی کار تردد نکنید؛ زمان لازم روی کیسهٔ چسب آمده و با دمای پایین طولانیتر میشود.
- شستوشو با آب فراوان را به پس از گرفتن کامل چسب و بندکشی موکول کنید؛ برای چسب سیمانی معمولی این معمولاً چند روز پس از بندکشی است و با چسب زودگیر زودتر.
پنجرهٔ تمیزکاری کوتاه است. اگر خیلی زود شروع کنید، بند را از جا میشویید؛ اگر خیلی دیر، دوغاب روی لعاب سخت میشود و برداشتنش به سایش نیاز پیدا میکند. باور رایج این است که کدری بعداً با اسید پاک میشود.
شویندهٔ اسیدی روی بند تازه، سیمان بند را حل میکند و لعاب براق را مات میکند. آسیبی که از این راه وارد شود برگشتپذیر نیست.
تفاوت اجرا در محلهای مختلف
مراحلی که آمد در همهجا یکسان است. آنچه در ادامه میآید فقط تفاوتهاست، به تفکیک محل کار.
دیوار (کاشیکاری بدنه)
روی سطح قائم، وزن قطعه پیش از گرفتن چسب رو به پایین کار میکند و کاشی سر میخورد. برای همین دو چیز فرق میکند.
نخست، ردیف اول روی کف نمینشیند. کف هنوز کاشی نشده یا خودش تراز نیست، پس یک شمشه یا چوب مستقیم را روی خط تراز به دیوار مهار کنید و ردیف اول را روی آن بچینید. ردیف پایینی پس از کاشیکاری کف و برداشتن تکیهگاه اجرا میشود.
دوم، ارتفاعی که در یک نوبت بالا میروید محدود است. وزن ردیفهای بالا روی ردیفهای پایینی که هنوز نگرفتهاند مینشیند و کل بلوک را چند میلیمتر پایین میآورد؛ نتیجهاش بندهایی است که به سمت پایین بسته و به سمت بالا باز میشوند. چند ردیف بالا بروید، بگذارید چسب بگیرد، و بعد ادامه دهید. چسبی که ردهٔ مقاومت به سرخوردگی دارد، حداکثر ارتفاع هر نوبت را بالاتر میبرد.
در کنجها، لبهٔ کاشی را با پخ ۴۵ درجه ببرید تا درز میان دو دیوار دیده نشود، و محل کلید و پریز را پیش از نصب روی قطعه برش بزنید.
توصیهای که در منابع فارسی تکرار میشود این است که برای افزایش چسبندگی باید حتماً توری مرغی یا رابیتس روی دیوار زد. توری، کار خودش را در اندود ضخیم روی سطوح ناهمگون انجام میدهد و ربطی به چسبندگی چسب کاشی بر سطح آماده ندارد.
کف اتاق و فضاهای خشک داخلی
اینجا شیب لازم نیست و کل کار روی تراز بودن سطح متمرکز میشود.
جهت چیدمان را با طول اتاق و جهت نور هماهنگ کنید: بند در امتداد طول اتاق، فضا را کشیدهتر نشان میدهد، و بندی که موازی با نور پنجره باشد کمتر دیده میشود.
اختلاف تراز با فضاهای مجاور را پیش از شروع حساب کنید. کف سالن معمولاً کمی بالاتر از کف اتاقها میماند، و آستانهٔ در باید بتواند این اختلاف را بپوشاند. آستانه را پس از کاشیکاری هر دو طرف نصب کنید.
حمام و سرویس بهداشتی
ترتیب کار در فضای مرطوب اهمیت دارد: عایق و شیب، بعد کف، بعد دیوار؛ یا در برخی روشها دیوار از ردیف دوم به بالا، بعد کف، بعد ردیف پایینی دیوار. هدف در هر دو حالت یکی است، اینکه لبهٔ عایق زیر کاشی دیوار بماند.
شیب کف باید پیوسته و به سمت کفشور باشد، در محدودهٔ حدود ۱ به ۸۰ تا ۱ به ۵۰، یعنی حدود ۱۲ تا ۲۰ میلیمتر افت در هر متر.
ابعاد کاشی کف را به همین شیب گره بزنید. قطعهٔ بزرگ صاف است و خم نمیشود، پس هرچه بزرگتر باشد، شیببندی سهبعدی به سمت کفشور سختتر میشود و آب در گوشههای همان قطعه میماند. سقف ابعاد را از روی فاصلهٔ کفشور تا دیوار انتخاب کنید: قطعه باید آنقدر کوچک باشد که میان کفشور و دیوار دستکم چند ردیف بند وجود داشته باشد و شیب بتواند در آن ردیفها ساخته شود.
بندهای کف و دیوار را روبهروی هم بگیرید، و برای کف از قطعهای با سطح ضدلغزش استفاده کنید. برای ترتیب لایههای عایق و آزمون آببندی، اجرای کامل کاشی حمام و سرویس بهداشتی را ببینید.
آشپزخانه و بین کابینتی
کف آشپزخانه پیش از نصب کابینت اجرا میشود، تا کابینت روی سطح تمامشده بنشیند و تعویض بعدی کابینت، کف را ناتمام نگذارد.
کاشی بین کابینتی پس از نصب کابینت پایین و پیش از نصب کابینت بالا اجرا میشود. ارتفاع شروع را از روی صفحهٔ کابینت پایین بگیرید و نه از روی کف، چون آنچه دیده میشود لبهٔ کاشی روی صفحه است. محل پریزها را پیش از چسب زدن روی قطعهها منتقل کنید.
حیاط، تراس و فضای باز
سه چیز نسبت به فضای داخلی فرق میکند.
قطعهٔ مصرفی باید مقاوم به یخبندان باشد. قطعهای که آب به خود میکشد، در شبهای زیر صفر با انجماد آب داخل بدنه لبپریدگی و ترک برمیدارد؛ همان اتفاقی که معمولاً پس از اولین زمستان دیده میشود.
چسب باید ردهٔ بیرونی داشته باشد، چون لایهٔ کاشی در فضای باز چرخهٔ روزانهٔ گرم و سرد شدن را از سر میگذراند.
شیب برای دفع آب باران لازم است و مسیر خروج آب باید تا خارج از سطح ادامه پیدا کند. درزهای انبساط هم در فاصلههای کوتاهتری میآیند: حدود ۳ تا ۵ متر.
اجرای کاشی روی کاشی موجود
این کار در بازسازی و برای پرهیز از تخریب انجام میشود، و همیشه مجاز نیست.
پیش از هر تصمیمی، کل سطح قدیمی را با دستهٔ چوبی یک ابزار ضربه بزنید و به صدا گوش کنید. صدای بم و توخالی یعنی زیر آن قطعه حفره است. اگر چند قطعهٔ پراکنده چنین صدایی دادند، آنها را بردارید و جایشان را با ملات پر کنید؛ اگر بخش بزرگی از سطح توخالی بود، کل کاشی قدیمی باید برداشته شود.
پس از تأیید سطح، لعاب را با سنباده یا ابزار ضربهای زبر کنید، سطح را کاملاً بشویید و بگذارید خشک شود، و با چسب مناسب کاشی روی کاشی کار کنید.
افزایش ارتفاع کف را از قبل حساب کنید. ضخامت کاشی جدید بهعلاوهٔ چسب، کف را چند سانتیمتر بالا میآورد؛ در ورودی ممکن است دیگر باز نشود، آستانهها باید اصلاح شوند، و در سرویس بهداشتی، ارتفاع کفشور و شیب هر دو تغییر میکنند.
باور رایجی که این کار را خراب میکند این است که چسب جدید، کاشی لق قدیمی را هم سر جایش محکم میکند. چسب، قطعهٔ جدید را به قطعهٔ قدیمی میچسباند؛ اگر قطعهٔ قدیمی خودش به بستر وصل نباشد، هر دو با هم جدا میشوند.
آزمون درستی کار
کار تمامشده ممکن است خوب به نظر برسد و خوب نباشد. چهار آزمون زیر را انجام دهید، هر کدام را در زمان خودش.
- آزمون پوشش، حین کار. پس از نشاندن چند قطعهٔ اول، یکی را بلند کنید و درصد چسب پشت آن را ببینید.
- آزمون ضربه، پس از گرفتن کامل چسب. با دستهٔ چوبی روی همهٔ قطعهها ضربهٔ سبک بزنید. صدای بم و توخالی یعنی زیر آن قطعه حفره مانده است.
- آزمون شمشه، روی سطح تمامشده. شمشهٔ ۲ متری را در چند جهت روی سطح بگذارید و ببینید لبههای مجاور همارتفاع نشستهاند یا نه.
- آزمون آب، در کف مرطوب. یک سطل آب را روی کف خالی کنید و مسیرش را تماشا کنید. آب باید بدون توقف به کفشور برسد و پس از چند لحظه هیچ گودالی روی سطح نماند.
آزمون پوشش تنها آزمونی است که پنجرهٔ زمانی دارد. پس از گرفتن چسب، بلند کردن یک قطعه فقط آن را میشکند و چیزی را نشان نمیدهد.
خطاهای رایج کاشیکاری و علت آنها
هر ردیف این جدول، خطایی است که تکرار میشود. ستون سوم مهمتر از ستون دوم است: علت فیزیکی میگوید چه اتفاقی افتاده، و باور میگوید چرا کسی آن کار را کرده.
| نشانه | علت | باور پشت آن | اقدام |
|---|---|---|---|
| صدای توخالی زیر قطعه، لق شدن پس از چند ماه | پوشش چسب پشت کاشی کمتر از حد لازم | چسب در چهار گوشهٔ کاشی کافی است | قطعه را بردارید، بستر را تمیز کنید، با شیار متناسب و فشار کافی دوباره بنشانید |
| ترک قطری از یک گوشه به گوشهٔ دیگر کف | کاشیکاری روی بستری که هنوز جمع میشد، یا نبود درز انبساط | سیمان بعد از دو روز خشک است | ترک را ترمیم نکنید تا حرکت متوقف شود؛ در اجرای بعدی زمان خشک شدن و درز را رعایت کنید |
| بلند شدن و روی هم آمدن دو قطعه در میانهٔ سطح | نبود درز محیطی و آزاد نشدن انبساط | کاشی باید تا بغل دیوار پر شود | قطعههای آسیبدیده را بردارید، درز محیطی ایجاد کنید و آن را با ماستیک انعطافپذیر ببندید |
| اختلاف ارتفاع لبههای مجاور و سایه روی بند | ناصافی بستر بیرون از تلورانس | چسب ناترازی بستر را جبران میکند | در حد چند قطعه، همانها را بردارید و بنشانید؛ در سطح گسترده، بستر باید تراز و کار تکرار شود |
| کدری سفید ماندگار روی لعاب | تمیزکاری پس از سخت شدن دوغاب | بعداً پاک میشود | با پارچهٔ خشک و ابزار غیراسیدی سایش دهید؛ در اجرای بعدی پنجرهٔ تمیزکاری را رعایت کنید |
| ماندن آب روی کف پس از شستوشو | شیب ناکافی یا ناپیوسته | شیب را با چسب درست میکنیم | اصلاح نیازمند برداشتن کاشی و ساختن دوبارهٔ شیب در زیرسازی است |
| جدا شدن کاشی از دیوار همراه با لایهٔ رنگ | نصب روی رنگ پایهآبی | سنباده زدن سطح رنگی کافی است | کل رنگ را بردارید و سطح را تا بستر سالم پاک کنید |
دو ردیف نخست این جدول، دو عدد نادرست را تصحیح میکنند که در منابع فارسی رایجاند: درصدهای پوشش که به خشکی بستر نسبت داده شدهاند، و ضخامت ۳ سانتیمتری چسب که از روش ملات به روش چسب منتقل شده است.
برای تعویض یک قطعهٔ شکسته، دور آن را نوار چسب بزنید تا قطعههای مجاور آسیب نبینند، بند دور آن را با قلم خالی کنید، قطعه را از مرکز بشکنید و تکهها را از لبه به داخل بیرون بیاورید. ملات قدیمی را تا سطح صاف بتراشید و قطعهٔ جدید را بنشانید.
مسیر یادگیری کاشیکاری و مدرک مهارت
آنچه در این کار با خواندن به دست میآید، دانستن عددها و ترتیب کار است. آنچه فقط با تکرار به دست میآید، حس فشار دست هنگام نشاندن قطعه، تشخیص غلظت درست خمیر، و سرعتی است که به شما اجازه میدهد یک سطح را پیش از بسته شدن پوستهٔ چسب تمام کنید. برای رسیدن به این دومی، شمار سطحهایی که کار کردهاید مهم است و نه ساعتهایی که مطالعه کردهاید.
ترتیبی که خطای اولین کارها را ارزان نگه میدارد:
- یک سطح خشک و کوچک که دیده نمیشود، مانند دیوار انباری یا پشت ماشین لباسشویی.
- کف یک اتاق خشک، جایی که ترازبندی تمرین میشود و اشتباه، خسارت آبی به بار نمیآورد.
- دیوار، جایی که سرخوردگی و ردیف اول به کار اضافه میشوند.
- فضای مرطوب، در آخر؛ چون خطا در عایق و شیب تا ماهها بعد دیده نمیشود و اصلاحش تخریب میخواهد.
مسیر رسمی هم وجود دارد. سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور برای این حرفه استاندارد مهارت و آزمون دارد و به قبولشدگان گواهی میدهد. آن گواهی، گذراندن یک استاندارد آموزشی را تأیید میکند و جای تجربهٔ اجرا را نمیگیرد. شرایط ورود، سرفصلها و ساختار آزمون در صفحهٔ همان دوره آمده است.
با آنچه در این صفحه آمد میتوانید وضعیت بستر را بسنجید، چسب و ماله را انتخاب کنید، کاشی را با پوشش کافی بنشانید و کار تمامشده را آزمون کنید. چیزی که پس از پایان کار بیش از همه خراب میشود، صبر است: تردد زودهنگام روی کفی که چسبش هنوز نگرفته، همان قطعههایی را لق میکند که درست نشسته بودند.