سنگ مصنوعی سه خانواده دارد؛ اول معلوم کنید کدام را می‌سازید
آنچه در بازار سنگ مصنوعی نامیده می‌شود، سه مادهٔ متفاوت با سه رفتار متفاوت است. فرق اصلی آن‌ها در «چسباننده» است، یعنی ماده‌ای که ذره‌ها را به هم می‌چسباند و قطعه را سخت می‌کند. چسباننده تعیین می‌کند قطعه در چه مدتی سخت می‌شود، بعد از ریختن چه مراقبتی می‌خواهد و کجا می‌شود از آن استفاده کرد.
| پایه‌گچی | سیمانی | رزینی | |
|---|---|---|---|
| چسباننده | گچ، گاهی با کمی سیمان سفید و افزودنی | سیمان سفید یا خاکستری همراه سنگدانه | رزین پلی‌استر همراه پرکنندهٔ معدنی |
| سخت شدن | با آب، در چند دقیقه | با آب، طی چند روز | با «کاتالیست» (مادهٔ آغازکنندهٔ واکنش)، طی چند ساعت |
| بعد از ریختن | باید خشک شود | باید مرطوب یا پوشیده بماند | طبق برگهٔ همان رزین پخت می‌شود |
| جای استفاده | داخل ساختمان، جای خشک | نما، حیاط، دیوار داخلی و بیرونی | روشویی، رویهٔ کابینت |
| محصول معمول | اکسسوری، جاشمعی، سینی، قاب | دیوارپوش، سنگ نما، کفپوش کوچک | قطعهٔ براق و یکپارچه |
| کار در خانه | ساده، با ابزار ساده | ممکن، با فضای کار و ویبره | فقط با تهویهٔ جدی |
برای انتخاب، از جای نهایی قطعه شروع کنید. جاشمعی روی میز پذیرایی قطعهٔ پایه‌گچی است. جاصابونی کنار سینک نباید پایه‌گچی باشد، چون مدام خیس می‌شود. دیوارپوش حیاط سیمانی است.
«هنر سنگ مصنوعی» نامی است که بازار به ساخت قطعه‌های تزئینی با پودر پایه‌گچی می‌دهد، یعنی همان خانوادهٔ پایه‌گچی جدول بالا. پودر این کار هم در بازار «پودر سنگ هنری» نامیده می‌شود و همان پودر سنگ آماده است.
ادعای رایجی می‌گوید سنگ مصنوعی جذب آب ندارد و برای حمام و آشپزخانه مناسب است. قطعهٔ پایه‌گچی متخلخل است، گچ در آب اندکی حل می‌شود و قطعه در رطوبت ضعیف می‌شود. قطعهٔ سیمانی هم آب جذب می‌کند و برای نما آزمون جذب آب و یخ‌زدگی دارد. «پوشش محافظ» (سیلر)، یعنی لایه‌ای که بعد از خشک شدن روی سطح قطعه زده می‌شود، این رفتار گچ را تغییر نمی‌دهد.
قطعهٔ پایه‌گچی فقط برای داخل ساختمان و جای خشک است، حتی با پوشش محافظ. آن را برای جای خیس یا فضای باز نسازید.
اگر قطعهٔ شما برای نما یا بیرون ساختمان است، روش کامل در صفحهٔ [سنگ مصنوعی سیمانی برای نما](موضوع: ساخت سنگ مصنوعی نما و دیوارپوش سیمانی) آمده است. برای روشویی و رویهٔ براق، صفحهٔ [سنگ مصنوعی رزینی](موضوع: ساخت سنگ مصنوعی رزینی) را ببینید. بقیهٔ این راهنما دربارهٔ خانوادهٔ پایه‌گچی است.
ایمنی کار با پودر سنگ، سیمان و قالب
خطر اصلی در همان اولین تماس است: وقتی کیسه را باز می‌کنید و پودر را در ظرف می‌ریزید. باور رایج این است که پودر سنگ مثل آرد بی‌خطر است، و همین باور باعث می‌شود پودر را از بالا و بی‌ماسک در ظرف خالی کنند. گرد ریز مدتی در هوای اتاق می‌ماند و نشانه‌اش لایهٔ گردی است که بعد از کار روی میز و وسایل نشسته است.
- هنگام ریختن پودر از کیسه و هنگام سمباده زدن، ماسک گردوغبار بزنید.
- پودر را از ارتفاع کم در ظرف بریزید تا گرد در هوا پخش نشود.
- دستکش بپوشید. دوغاب گچی پوست را خشک می‌کند و دوغاب سیمانی قلیایی است و پوست را می‌سوزاند.
- گرد ریخته‌شده را جارو نکنید؛ با دستمال نم‌دار جمع کنید.
- باقی‌ماندهٔ دوغاب را در سینک نریزید، چون در لوله سخت می‌شود و آن را می‌بندد. بگذارید در ظرف سخت شود و بعد دور بیندازید.
گچ هنگام سخت شدن گرما تولید می‌کند. در قطعه‌های کوچک این گرما فقط حس می‌شود، اما در حجم زیاد به حدی می‌رسد که پوست را بسوزاند.
هرگز دست یا هیچ عضو دیگری از بدن را با دوغاب گچی قالب‌گیری نکنید.
ایمنی کار با رزین و کاتالیست جداگانه در صفحهٔ سنگ رزینی آمده است.
وسایل و مواد لازم برای ساخت سنگ مصنوعی در خانه
برای ساخت سنگ مصنوعی پایه‌گچی در خانه، این وسایل و مواد لازم است:
- پودر سنگ آمادهٔ پایه‌گچی
- آب تمیز در دمای اتاق
- قالب طلقی، سیلیکونی یا ظرف دم‌دستی
- ترازوی دیجیتال
- ظرف مخلوط منعطف و همزن یا کاردک
- قلم‌موی نرم
- مادهٔ جداکنندهٔ قالب
- رنگدانه (اگر قطعهٔ رنگی می‌خواهید)
- سمباده، ماسک گردوغبار و دستکش
پودر سنگ مصنوعی چیست و روی کیسه‌اش چه چیزهایی را بخوانید
پودر سنگ مصنوعی، که همان پودر سنگ آماده یا پودر سنگ هنری است، ترکیبی آماده با پایهٔ گچ است. بسته به سازنده، ممکن است کمی سیمان سفید و افزودنی‌هایی برای تنظیم روانی دوغاب و زمان سخت شدن هم داشته باشد. این پودر با آب مخلوط و در قالب ریخته می‌شود و در چند دقیقه سخت می‌شود.
کاربرد پودر سنگ مصنوعی ساخت قطعه‌های تزئینی داخل ساختمان است: جاشمعی، سینی، ظرف و گلدان تزئینی، قاب، مجسمهٔ کوچک و پنل تزئینی دیواری. قطعه‌هایی که با آن ساخته می‌شوند، برای جای خیس و بیرون ساختمان مناسب نیستند.
واژهٔ «پودر سنگ» در بازار به مادهٔ دیگری هم گفته می‌شود: «پودر سنگ طبیعی»، یعنی خاکهٔ ریزی که هنگام برش سنگ‌هایی مثل مرمر و تراورتن به دست می‌آید. پودر سنگ طبیعی به‌تنهایی با آب سخت نمی‌شود و فقط کنار چسباننده‌ای مثل سیمان یا رزین نقش پرکننده دارد. کسی که به گمان اینکه هر پودر سنگی با آب سخت می‌شود، پودر سنگ طبیعی بخرد و فقط آب بزند، خمیری می‌گیرد که سخت نمی‌شود. روی کیسهٔ پودر سنگ مصنوعی آماده، نسبت آب و زمان سخت شدن نوشته شده است. پودر بی‌برچسب را با ریختهٔ آزمایشی کوچکی که پایین‌تر آمده بسنجید؛ پودر سنگ طبیعی در آن اصلاً سخت نمی‌شود.
پودرهای سنگ مصنوعی آماده با نام‌های تجاری مختلف فروخته می‌شوند و همه یک مقدار آب نمی‌خواهند. «نسبت آب به پودر» یعنی چند گرم آب برای هر ۱۰۰ گرم پودر لازم است. این نسبت استحکام و چگالی قطعه را تعیین می‌کند، پس عدد آن را از برچسب همان پودر بگیرید.
روی کیسه یا برگهٔ سازنده این پنج مورد را بخوانید:
- نسبت آب به پودر: پودرهای هنری آماده معمولاً حدود ۲۷ تا ۳۵ درصد وزن پودر آب می‌خواهند و پودر گچی ساده‌تر حدود ۶۰ درصد. عدد برچسب را مبنا بگیرید، نه یک عدد کلی.
- «زمان کارپذیری»: مدتی که دوغاب روان می‌ماند و می‌شود آن را ریخت. کار ریختن باید در همین مدت تمام شود.
- تاریخ تولید: پودر گچی به‌مرور رطوبت هوا را جذب می‌کند؛ پودر تازه بخرید.
- جنس پایه: گچ یا سیمان.
- شرایط نگهداری: معمولاً کیسهٔ کاملاً بسته در جای خشک.
اگر برچسب گچ را پایه می‌داند یا زمان سخت شدن را در حد دقیقه می‌نویسد، و دوغاب هنگام سخت شدن گرم می‌شود، همهٔ قاعده‌های این راهنما دربارهٔ پودر شما صدق می‌کند. اگر برچسب سیمان را پایهٔ اصلی می‌داند یا سخت شدن تا روز بعد طول می‌کشد، پودر شما رفتار سیمانی دارد. در این حالت، در مرحلهٔ خشک کردن قاعدهٔ خانوادهٔ سیمانی را به کار ببرید. اگر کیسه برچسب ندارد، یک ریختهٔ کوچک آزمایشی با ۳۰ درصد آب بسازید و روانی دوغاب را با آزمونی که در بخش مخلوط کردن آمده بسنجید.
خیلی‌ها تصور می‌کنند پودر سنگ همه یکی است و آبش همیشه ۳۰ درصد است. پودری که نسبت دیگری می‌خواهد یا رطوبت گرفته، دوغاب را زودتر از معمول سفت می‌کند یا قطعه را ضعیف و پودری بیرون می‌دهد. پودری که رطوبت گرفته، در کیسه گلوله می‌بندد.
در تصویر پایین، به گلوله‌هایی دقت کنید که با فشار انگشت خرد نمی‌شوند؛ این گلوله‌ها یعنی پودر رطوبت گرفته است.
پودر گلوله‌شده یا مشکوک را پیش از مصرف با یک ریختهٔ کوچک آزمایش کنید.
ابزار کار
- ترازوی دیجیتال با دقت یک گرم: در قطعه‌های کوچک، چند گرم خطا در آب نسبت آب به پودر را محسوس جابه‌جا می‌کند.
- ظرف مخلوط منعطف: گچ سخت‌شده به‌راحتی از ظرف منعطف جدا می‌شود. ظرف باید تمیز باشد، چون ذره‌های گچ سخت‌شدهٔ بار قبل دوغاب تازه را زودتر سفت می‌کنند.
- همزن یا کاردک: برای مخلوط کردن و صاف کردن پشت قطعه.
- قلم‌موی نرم: برای کشیدن لایهٔ اول دوغاب روی جزئیات قالب.
- مادهٔ جداکننده: اسپری سیلیکون یا واکس، برای قالب‌های سخت.
- سمباده: برای صاف کردن لبه‌ها بعد از خشک شدن.
- میز یا صفحهٔ ویبره (اختیاری): برای بیرون راندن حباب از قالب‌های بزرگ‌تر.
رنگ‌ها و افزودنی‌ها؛ کار هر کدام
در متن‌های رایج آمده که اگر دوغاب روان نشد، کمی اسید سیتریک اضافه کنید. اسید سیتریک روان‌کننده نیست، بلکه «دیرگیرکننده» است، یعنی زمان سخت شدن را عقب می‌اندازد. همین ماده استحکام قطعه را هم محسوس کم می‌کند. خیلی از پودرهای آماده از قبل دیرگیرکننده دارند. اسید سیتریک را فقط وقتی به کار ببرید که زمان کارپذیری برای کارتان کافی نباشد. مقدار آن هم باید بسیار کم و آزموده باشد.
| افزودنی | کار | زمان افزودن | خطر مصرف زیاد |
|---|---|---|---|
| رنگدانهٔ اکسید آهن | رنگ دادن به کل قطعه | با پودر خشک، پیش از آب | قطعهٔ ضعیف‌تر؛ مقدار را با آزمون پیدا کنید |
| دی‌اکسید تیتانیم | سفیدتر کردن قطعه | با پودر خشک، پیش از آب | قطعهٔ ضعیف‌تر؛ مقدار را با آزمون پیدا کنید |
| پودر رنگ فلزی | جلای فلزی روی سطح | روی قطعهٔ خشک، نه داخل دوغاب | در دوغاب اثری روی سطح نمی‌گذارد |
| اسید سیتریک | طولانی کردن زمان کارپذیری | حل‌شده در آب، پیش از پودر | قطعهٔ نرم و شکننده که هنگام خروج از قالب می‌شکند |
| افزودنی پلیمری | چسبندگی بیشتر و نفوذپذیری کمتر | به روشی که سازنده‌اش می‌گوید | طبق برگهٔ سازنده |
وقتی دوغاب بی‌دلیل غلیظ می‌شود، علت معمولاً نسبت آب اشتباه، پودر کهنه یا آب گرم است. اسید سیتریک هیچ‌کدام از این‌ها را درست نمی‌کند و فقط قطعه‌ای نرم‌تر می‌دهد. علت را پیدا کنید و دوغاب تازه بسازید.
افزودنی پلیمری همان چیزی است که گاهی «رزین» سنگ مصنوعی می‌نامند. این ماده با رزین پلی‌استرِ خانوادهٔ رزینی فرق دارد.
انتخاب قالب: طلقی، سیلیکونی یا ظرف دم‌دستی
پیش از انتخاب قالب، دو اصطلاح را بشناسید. «گیر» هر فرورفتگی یا برآمدگی در طرح است که قطعهٔ سخت‌شده را در قالب سخت قفل می‌کند. «شیب» یعنی دیوارهٔ قالب کمی به بیرون باز شود تا قطعه بتواند بیرون بیاید.
قالب سیلیکونی منعطف است و از روی گیر رد می‌شود. قالب سخت (طلقی، پلاستیکی یا ظرف شیشه‌ای) فقط طرح بی‌گیر و شیب‌دار را آزاد می‌کند. مثلاً جاشمعی با لبهٔ برگشته در قالب طلقی گیر دارد؛ هنگام خروج یا قالب پاره می‌شود یا لبهٔ قطعه می‌شکند. همین طرح از قالب سیلیکونی سالم بیرون می‌آید.
تصویر زیر نشان می‌دهد کدام بخش قطعه در قالب سخت قفل می‌شود. همین بخش را روی قالب خودتان جست‌وجو کنید.
قالب سیلیکونی برای دوغاب گچی معمولاً جداکننده نمی‌خواهد؛ قالب طلقی و قالب سخت می‌خواهد. هزینه هم در انتخاب نقش دارد: قالب ارزان‌تر معمولاً کم‌دوام‌تر است، و اگر یک طرح را بارها می‌ریزید، قالب بادوام‌تر به‌صرفه‌تر درمی‌آید.
| نوع قالب | جزئیات سطح | جداکننده | دوام | خطر هنگام خروج | هزینهٔ نسبی | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|---|---|
| طلقی (ورق پلاستیکی نازک و شفاف) | صاف، جزئیات متوسط | لازم | کم | پارگی قالب یا شکستن لبه در طرح گیردار | ارزان | شروع کار و طرح‌های ساده و بی‌گیر |
| سیلیکونی | بسیار دقیق | معمولاً لازم نیست | زیاد | کم | گران‌تر | طرح‌های ریز و گیردار و ریختن تکراری |
| پلاستیکی سخت (پی‌وی‌سی) | صاف | لازم | بیشتر از طلقی | شکستن قطعه در طرح گیردار | بین طلقی و سیلیکونی | طرح‌های بی‌گیر و ریختن تکراری |
| ظرف دم‌دستی | بسته به جنس ظرف | در ظرف سخت لازم | بسته به جنس | زیاد در ظرف سخت با دیوارهٔ عمودی | بدون خرید | آزمایش و قطعه‌های ساده |
اگر برای طرح دلخواهتان قالب آماده پیدا نمی‌کنید، روش [ساختن قالب سیلیکونی از روی یک مدل](موضوع: ساخت قالب سیلیکونی برای سنگ مصنوعی) در صفحهٔ جداگانه آمده است.
ساخت سنگ مصنوعی بدون قالب آماده
بدون خرید قالب هم می‌شود سنگ مصنوعی ساخت؛ ظرف‌های خانه همان کار قالب را می‌کنند، به شرطی که قطعه بتواند از آن‌ها بیرون بیاید. قاعدهٔ گیر و شیب اینجا هم برقرار است: قطعه باید بتواند از ظرف بیرون بیاید، یا ظرف باید بریدنی یا پاره‌کردنی باشد. سطح داخلی ظرف هم عیناً روی قطعه می‌نشیند، پس ظرف با دیوارهٔ صاف سطح صاف می‌دهد.
ظرف‌های مناسب:
- ظرف پلاستیکی منعطف که بشود آن را خم کرد و از قطعه جدا کرد
- لیوان کاغذی یا یکبار مصرف که بعد از سخت شدن قطعه پاره یا بریده می‌شود
- جعبهٔ مقوایی که داخلش با نوار چسب پهن پوشانده شده
- ظرف سیلیکونی آشپزخانه
ظرف‌های نامناسب:
- ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی با دیوارهٔ صاف و عمودی، چون قطعه از آن بیرون کشیده نمی‌شود
- هر ظرف سخت با دهانه‌ای تنگ‌تر از کف
ظرف سخت را فقط وقتی به کار ببرید که دهانه‌اش گشادتر از کف باشد، و داخلش را جداکننده بزنید. مقدار دوغاب لازم برای هر ظرف را با روش بخش بعد حساب کنید.
فرمول مقدار پودر و آب برای هر قالب
در متن‌های رایج آمده که وزن آبی را که قالب را پر می‌کند در عدد ثابت ۱٫۹ ضرب کنید تا وزن پودر به دست آید، و بعد آب را ۳۰ درصد همین پودر بگیرید. عدد ۱٫۹ در واقع ضریب وزن کل دوغاب است، نه ضریب وزن پودر. آن فرمول برای یک قالب تقریباً یک‌چهارم مادهٔ اضافه می‌دهد و به‌جای آن باید وزن کل دوغاب را حساب کنید و بعد آن را میان پودر و آب تقسیم کنید.
- قالب خالی را روی ترازو بگذارید و ترازو را صفر کنید.
- قالب را تا جایی که می‌خواهید دوغاب برسد با آب پر کنید.
- عدد ترازو را یادداشت کنید. این عدد وزن آب پرکنندهٔ قالب است.
- آب را خالی کنید و قالب را کاملاً خشک کنید.
- وزن آب قالب را در ضریب جدول زیر، متناسب با نسبت آب پودرتان، ضرب کنید. حاصل، وزن کل دوغاب است.
- وزن کل دوغاب را بر ۱ به‌علاوهٔ نسبت آب تقسیم کنید. حاصل، وزن پودر است.
- وزن پودر را از وزن کل دوغاب کم کنید. حاصل، وزن آب است.
- حدود ۱۰ درصد به وزن پودر و به وزن آب اضافه کنید تا دوغابی که در ظرف و روی همزن می‌ماند جبران شود.
همیشه پودر و آب را با ترازو وزن کنید، نه با لیوان و پیمانه.
| نسبت آب به پودر | ضریب کل دوغاب | گرم پودر به ازای هر گرم آب قالب |
|---|---|---|
| ۲۷ درصد | حدود ۱٫۹۸ | حدود ۱٫۵۶ |
| ۳۰ درصد | حدود ۱٫۹۴ | حدود ۱٫۴۹ |
| ۳۵ درصد | حدود ۱٫۸۷ | حدود ۱٫۳۹ |
| ۶۰ درصد | حدود ۱٫۶۵ | حدود ۱٫۰۳ |
ضریب ۱٫۹ مربوط به کل دوغاب است، نه پودر. اگر آن را در وزن آب قالب ضرب کنید و حاصل را وزن پودر بگیرید، هم دوغاب اضافه می‌آید و هم نسبت آب به پودر به‌هم می‌ریزد.
مثال: قالبی با ۱۸۰ گرم آب پر می‌شود و پودر شما ۳۰ درصد آب می‌خواهد.
- وزن کل دوغاب: ۱۸۰ ضرب در ۱٫۹۴، حدود ۳۴۹ گرم.
- وزن پودر: ۳۴۹ تقسیم بر ۱٫۳، حدود ۲۶۹ گرم.
- وزن آب: ۳۴۹ منهای ۲۶۹، حدود ۸۱ گرم.
- با حاشیهٔ ۱۰ درصد: حدود ۲۹۵ گرم پودر و حدود ۸۹ گرم آب.
فرمول رایج برای همین قالب ۱۸۰ ضرب در ۱٫۹، یعنی ۳۴۲ گرم را وزن پودر می‌گیرد. این حدود یک‌چهارم بیشتر از پودر لازم است.
ضریب‌های جدول تقریبی‌اند، چون چگالی پودرهای بازار منتشر نمی‌شود. ضریب را برای پودر خودتان اصلاح کنید. اولین ریخته را با ضریب جدول بسازید و بعد دوغاب باقی‌مانده یا کمبود را وزن کنید. اگر دوغاب زیاد آمده، ضریب را کمی پایین بیاورید و اگر کم آمده، بالا ببرید. ضریب اصلاح‌شده را برای همان پودر یادداشت کنید.
مراحل ساخت سنگ مصنوعی، از آماده کردن قالب تا خروج قطعه
این مراحل یک ریختهٔ ساده و بی‌رنگ را از قالب آماده تا قطعهٔ بیرون‌آمده پیش می‌برند. ترتیب آن‌ها ثابت است، چون دوغاب گچی در چند دقیقه سخت می‌شود و فرصتی برای برگشتن به مرحلهٔ قبل نمی‌گذارد.
- قالب را آماده کنید.
- پودر و آب را وزن و مخلوط کنید.
- دوغاب را در قالب بریزید.
- حباب‌ها را بیرون برانید.
- زمان خروج را از روی حالت قطعه تشخیص دهید و قطعه را بیرون بیاورید.
آماده کردن قالب
- قالب را بشویید تا گرد و ذره‌های گچ بار قبل روی سطحش نماند؛ این ذره‌ها روی سطح قطعهٔ تازه اثر می‌گذارند.
- قالب را کاملاً خشک کنید.
- قالب را روی سطح تراز بگذارید؛ روی سطح کج، ضخامت قطعه یکنواخت درنمی‌آید.
- اگر قالب طلقی یا سخت است، لایه‌ای نازک از جداکننده روی تمام سطح داخلی بزنید.
- جداکننده را طوری پخش کنید که در گودی‌ها جمع نشود.
قالب سیلیکونی را برای دوغاب گچی بدون جداکننده آماده کنید.
بعضی گمان می‌کنند جداکنندهٔ بیشتر خروج قطعه را آسان‌تر می‌کند. قطره‌های جداکننده‌ای که در گودی‌ها جمع شده، روی سطح قطعه رد و حفره می‌گذارند. یک لایهٔ نازک و یکنواخت کافی است.
وزن کردن و مخلوط کردن دوغاب
دمای آب زمان سخت شدن را تغییر می‌دهد: آب گرم‌تر دوغاب را زودتر سفت می‌کند و آب سردتر دیرتر. در تابستان زمان کارپذیری کوتاه‌تر از زمستان است. اگر پودر و آب را در دمای ثابت اتاق نگه دارید، هر بار نتیجهٔ یکسان می‌گیرید.
- آب را وزن کنید و در ظرف مخلوط بریزید.
- پودر را جداگانه وزن کنید.
- پودر را آرام و پخش روی سطح آب بپاشید.
- چند لحظه صبر کنید تا پودر خیس بخورد و در آب فرو برود.
- دوغاب را آرام و پیوسته هم بزنید تا یکدست شود. تند هم نزنید، چون هوا وارد دوغاب می‌کند.
- روانی دوغاب را بسنجید: همزن را بالا بیاورید؛ دوغاب درست به‌صورت نواری پیوسته و بدون گلوله از آن می‌ریزد.
هنگام نگاه به تصویر زیر، به پیوستگی نواری که از همزن می‌ریزد و نبود گلوله در آن دقت کنید.
همهٔ دوغاب را پیش از پایان زمان کارپذیری در قالب بریزید. اگر دوغاب پیش از ریختن سفت شد، دورش بریزید و علت را پیدا کنید: آب گرم، پودر کهنه یا ظرفی که گچ بار قبل در آن مانده بود. رایج‌ترین واکنش این است که کمی آب اضافه کنند تا دوغاب دوباره روان شود. این کار نسبت آب به پودر را به‌هم می‌ریزد و قطعه نرم و پودری بیرون می‌آید.
وقتی دوغاب شروع به سفت شدن کرد، آب اضافه نکنید.
ریختن دوغاب در قالب
ریختن حجم زیادی دوغاب یک‌جا روی سطح طرح‌دار قالب، هوا را در جزئیات حبس می‌کند و در نقطهٔ برخورد، بخش سفت‌تر و ناهمگنی می‌سازد. توصیهٔ رایجِ ریختن از ارتفاع بالا روی قالب همین اشکال را دارد.
- لایه‌ای نازک از دوغاب را با قلم‌مو روی جزئیات و گوشه‌های قالب بکشید.
- بقیهٔ دوغاب را به‌صورت باریکه‌ای نازک در عمیق‌ترین نقطهٔ قالب بریزید.
- بگذارید دوغاب خودش روی سطح جریان پیدا کند و قالب را پر کند.
- وقتی قالب پر شد، پشت قطعه را با کاردک صاف کنید.
جای ریختن را در این تصویر ببینید: دوغاب در گودترین گوشه ریخته می‌شود، نه روی سطح طرح.
بیرون راندن حباب
متن‌های رایج دو توصیهٔ متضاد دارند: یکی می‌گوید هرگز قالب را تکان ندهید و دیگری ویبره را توصیه می‌کند. پاسخ به نوع مخلوط بستگی دارد. در دوغاب روان پایه‌گچی، ضربه یا لرزش ملایم حباب‌ها را به سطح می‌رساند و آسیبی نمی‌زند. مخلوط سیمانی دانه‌دار هم ویبره لازم دارد، اما ویبرهٔ بیش از حد دانه‌ها را ته‌نشین و از مخلوط جدا می‌کند.
- بلافاصله بعد از ریختن، با انگشت یا ابزار ضربه‌های ملایم به کنارهٔ قالب بزنید، یا قالب را چند بار آرام روی میز بکوبید، یا آن را کوتاه روی صفحهٔ ویبره بگذارید.
- سطح دوغاب را نگاه کنید و تا وقتی حباب به سطح می‌آید، ضربه را ادامه دهید.
- وقتی دیگر حبابی بالا نیامد، ضربه را متوقف کنید.
- قالب را تا زمان خروج تکان ندهید.
تشخیص زمان خروج از قالب
متن‌های رایج عدد ثابتی مثل ۴۵ دقیقه یا یک ساعت برای خروج از قالب می‌دهند. زمان واقعی به دمای آب و محیط و نوع پودر بستگی دارد. در هوای سرد یا با پودری که دیرگیرکنندهٔ بیشتری دارد، قطعه در آن زمان هنوز سخت نشده و لبه‌هایش هنگام خروج می‌شکنند. زمان روی برچسب فقط نشان می‌دهد از کی مراقب نشانه‌ها باشید.
دوغاب گچی هنگام سخت شدن این نشانه‌ها را به ترتیب نشان می‌دهد:
- سطح دوغاب براقی‌اش را از دست می‌دهد و مات می‌شود. این اولین نشانهٔ «گیرش»، یعنی شروع سخت شدن، است.
- قالب و قطعه گرم می‌شوند.
- گرما به اوج می‌رسد و بعد رو به کاهش می‌رود.
تفاوت سطح براق و سطح مات در تصویر زیر پیداست؛ مات شدن سطح نشان می‌دهد گیرش شروع شده است.
وقتی گرما از اوج گذشته و رو به کاهش است، با ناخن روی پشت قطعه فشار بیاورید. اگر ناخن اثری نگذاشت، قطعه آمادهٔ خروج است. قالب سیلیکونی را از روی قطعه جدا کنید و بکشید؛ قطعه را از داخل قالب بیرون نکشید.
رنگی و رگه‌دار کردن سنگ مصنوعی
رنگ در همان مرحلهٔ مخلوط کردن وارد دوغاب می‌شود. پیش از رنگی کردن، یک قطعهٔ سادهٔ بی‌رنگ را با مراحل بخش قبل درست بریزید تا اگر ایرادی پیش آمد، بدانید از رنگ است یا از روش. رنگ سطحی و پودر فلزی که بعد از خشک شدن روی قطعه زده می‌شوند، در بخش پرداخت آمده‌اند.
رنگ یکدست در کل قطعه
برای دوغاب پایه‌گچی سقف منتشرشده‌ای برای مقدار رنگدانه پیدا نشد. اگر برگهٔ سازندهٔ پودر سقفی داده، همان مبناست. در غیر این صورت، مقدار مناسب را با آزمون پیدا کنید.
- مقدار رنگدانه را بر حسب وزن پودر حساب و با ترازو وزن کنید تا رنگ در ریخته‌های بعدی هم تکرار شود.
- رنگدانه را پیش از افزودن آب با پودر خشک مخلوط کنید تا لکه‌لکه نشود.
- برای پیدا کردن مقدار مناسب، سه تا چند قطعهٔ آزمایشی کوچک با مقدار افزایشی رنگدانه بریزید و از مقدار کم شروع کنید.
- قطعه‌ها را تا خشک شدن کامل صبر کنید، چون رنگ خشک روشن‌تر از رنگ خیس است.
- قطعه‌های خشک را کنار هم مقایسه کنید.
- اگر سطح قطعه‌ای گچی و پودری شد یا شکننده‌تر از بقیه بود، از مقدار قطعهٔ قبلی بالاتر نروید.
ردیف قطعه‌های تصویر زیر نشان می‌دهد که از یک مقدار به بعد، رنگدانهٔ بیشتر رنگ را پررنگ‌تر نمی‌کند.
رگه و طرح مرمری
«رگه» خطوط رنگی نامنظمی است که ظاهر سنگ مرمر را می‌سازد و از ریختن دو دوغاب با دو رنگ در یک قالب به دست می‌آید.
- دو دوغاب جداگانه بسازید، هر دو با همان نسبت آب به پودر؛ دوغاب رقیق‌تر در زمینه پخش و محو می‌شود.
- رنگدانهٔ رگه را به یکی از دو دوغاب و رنگ زمینه را به دیگری بدهید.
- اول دوغاب رگه را به‌صورت لکه یا خط در قالب بریزید.
- بعد دوغاب زمینه را روی آن بریزید.
- اگر می‌خواهید رگه‌ها کشیده شوند، با یک چوب نازک یکی دو حرکت در دوغاب بدهید.
- پیش از آنکه مرز رنگ‌ها محو شود، دست نگه دارید.
هر دو دوغاب باید در زمان کارپذیری ریخته شوند، پس دوغاب دوم را بلافاصله بعد از اولی بسازید.
تصور رایج این است که هرچه بیشتر هم بزنید، رگه طبیعی‌تر می‌شود. در عمل رگه در زمینه حل می‌شود و قطعه یکدست و کدر درمی‌آید. در تصویر زیر، مرز نرم ولی پیدای رگه را با رگه‌ای مقایسه کنید که کاملاً محو شده است.
آنچه در این مرحله با خواندن منتقل نمی‌شود، سرعت و حرکت دست هنگام ریختن دو دوغاب و لحظه‌ای است که باید دست از هم زدن کشید. تشخیص زندهٔ غلظت دوغاب و بازخورد روی نخستین قطعه‌ها هم با متن به دست نمی‌آید. دورهٔ آموزش ساخت سنگ مصنوعی مدرس کل این کار را پوشش می‌دهد و جای یادگیری همین بخش است.
مدت خشک شدن سنگ مصنوعی و آزمون آماده بودن قطعه
سنگ مصنوعی پایه‌گچی سه زمان جدا دارد که اغلب یکی گرفته می‌شوند. سخت شدن در قالب در حد دقیقه طول می‌کشد. سطح قطعه چند ساعت بعد از خروج به لمس خشک می‌شود، اما این هنوز خشک شدن کامل نیست. خشک شدن کامل برای قطعه‌های نازک در هوای معمول اتاق چند روز طول می‌کشد و در قطعهٔ ضخیم یا هوای مرطوب به چند هفته می‌رسد.
عدد ثابت ۲۴ ساعت که در متن‌های رایج آمده، ضخامت قطعه و رطوبت هوا را در نظر نمی‌گیرد. سطحی که به لمس خشک است، ممکن است در عمق هنوز آب داشته باشد، و قطعه‌ای که آب دارد زیر رنگ و پوشش لک می‌شود. تنها نشانهٔ مطمئن ثابت شدن وزن است که روش آن در ادامه آمده.
قطعه‌ای که از قالب بیرون آمده، هنوز آب آزاد دارد و به استحکام نهایی نرسیده است. خانوادهٔ پایه‌گچی با «خشک شدن»، یعنی تبخیر این آب، به استحکام می‌رسد و هرچه زودتر خشک شود، بهتر. خانوادهٔ سیمانی برعکس است و اگر زود خشک شود، ضعیف می‌ماند.
| خانواده | بعد از خروج از قالب | آماده شدن کامل | این کار را نکنید |
|---|---|---|---|
| پایه‌گچی | در سایه و جریان هوا خشک شود | چند روز تا چند هفته، تا ثابت شدن وزن | آفتاب مستقیم تابستان، کنار بخاری، روی شوفاژ |
| سیمانی | مرطوب یا پوشیده بماند | مدت و روش مراقبت در صفحهٔ سنگ سیمانی آمده است | رها کردن در هوای آزاد یا آفتاب تا خشک شود |
| رزینی | طبق برگهٔ همان رزین پخت شود | طبق برگهٔ همان رزین | گرم کردن یا خروج زودتر از زمان برگه |
توصیهٔ رایجِ گذاشتن قطعه زیر آفتاب برای دو خانواده اشتباه است. قطعهٔ سیمانی در آفتاب زود خشک می‌شود و ضعیف می‌ماند. قطعهٔ پایه‌گچی هم وقتی آب آزادش رفته باشد، اگر از حدود ۴۹ درجهٔ سانتی‌گراد داغ‌تر شود، سطحش پودری و ضعیف می‌شود و گاهی ترک می‌خورد. آفتاب مستقیم تابستان سطح قطعه، به‌خصوص قطعهٔ تیره، را از این دما داغ‌تر می‌کند.
برای قطعهٔ پایه‌گچی:
- قطعه را در سایه و جایی با جریان هوا بگذارید.
- آن را روی توری یا سطحی بگذارید که هوا از زیرش هم برسد.
- همان روز اول قطعه را وزن کنید و عدد را یادداشت کنید.
- هر روز در یک ساعت مشخص دوباره وزن کنید.
- وقتی وزن دیگر کم نشد، قطعه خشک است.
وزن در روزهای اول هر روز کم می‌شود و بعد کاهش کندتر می‌شود. وقتی دو وزن پیاپی یکی شد، آب آزاد رفته است. پیش از این لحظه نه رنگ بزنید، نه پوشش محافظ، و نه قطعه را بسته‌بندی کنید.
پس از رفتن آب آزاد، قطعهٔ پایه‌گچی نباید از حدود ۴۹ درجهٔ سانتی‌گراد داغ‌تر شود.
قطعه‌ای که وزنش ثابت شده، باید این نشانه‌ها را هم داشته باشد: سطحش سخت است و ناخن یا لبهٔ سکه از آن پودر برنمی‌دارد، ترک ندارد، لبه‌هایش سالم است و روی سطح صاف تاب نمی‌خورد.
پرداخت، رنگ سطحی و پوشش محافظ
این کارها فقط روی قطعه‌ای انجام می‌شود که وزنش ثابت شده است.
- ماسک بزنید و لبه‌های اضافه و زبری‌ها را با سمباده صاف کنید.
- گرد سمباده را با قلم‌موی خشک از سطح قطعه پاک کنید.
- اگر رنگ سطحی یا جلای فلزی می‌خواهید، پودر رنگ فلزی را با مادهٔ چسباننده‌ای که سازنده‌اش گفته روی سطح بزنید.
- صبر کنید تا لایهٔ رنگ خشک شود.
- پوشش محافظ را طبق دستور سازنده‌اش روی قطعه بزنید.
پوشش محافظ لک‌پذیری را کم و گردگیری قطعه را آسان‌تر می‌کند. پوشش محافظ قطعهٔ پایه‌گچی را برای جای خیس مناسب نمی‌کند. بسیاری گمان می‌کنند با پوشش ضدآب، جاصابونی گچی در حمام دوام می‌آورد. پوشش به‌مرور خراش برمی‌دارد، آب از خراش‌ها نفوذ می‌کند و قطعه از زیر پوشش وا می‌رود و لک می‌شود.
اگر سنگ برای نما، حمام یا فضای باز است
قطعه‌ای که مدام خیس می‌شود یا بیرون ساختمان است، از پودر پایه‌گچی ساخته نمی‌شود. برای این جاها دو خانوادهٔ دیگر مناسب است که روش هر کدام با آنچه در این راهنما آمد فرق دارد.
سنگ مصنوعی سیمانی برای نما و دیوارپوش
سیمان هم مثل گچ با آب سخت می‌شود، اما سخت شدنش طی روزها کامل می‌شود، نه در چند دقیقه. مثلاً دیوارپوش حیاط در معرض باران و یخ‌زدگی است و قطعهٔ پایه‌گچی در آن شرایط وا می‌رود، پس برای آن سنگ سیمانی ساخته می‌شود.
تفاوت‌های اصلی روش سیمانی با روش این راهنما:
- مواد: سیمان سفید یا خاکستری با سنگدانه به‌جای پودر آماده.
- ویبره: مخلوط دانه‌دار است و ویبره لازم دارد.
- «عمل‌آوری»، یعنی مراقبت از قطعه تا سخت شدن کامل: قطعهٔ سیمانی در عمل‌آوری نباید خشک شود؛ مرطوب یا پوشیده بماند.
- رنگدانه: مقدار آن بر حسب وزن سیمان حساب می‌شود، نه وزن کل مخلوط. سقف آن ۱۰ درصد وزن سیمان است و اشباع رنگ معمولاً حدود ۵ تا ۶ درصد رخ می‌دهد؛ بیشتر از آن رنگ را پررنگ‌تر نمی‌کند. رنگ خشک روشن‌تر از رنگ خیس است.
- استاندارد: برای سنگ مصنوعی نما استانداردهایی دربارهٔ مقاومت، یخ‌زدگی، چسبندگی و وزن در واحد سطح وجود دارد.
نسبت مواد، روش ریختن و رنگ‌آمیزی رویهٔ قالب، و عددهای استاندارد در صفحهٔ [روش کامل تولید دیوارپوش سیمانی](موضوع: ساخت سنگ مصنوعی نما و دیوارپوش سیمانی) آمده است.
سنگ مصنوعی رزینی
رزین برخلاف گچ و سیمان با آب سخت نمی‌شود، بلکه با افزودن کاتالیست سخت می‌شود. سنگ رزینی از رزین پلی‌استر، پرکنندهٔ معدنی، رنگدانه و کاتالیست ساخته می‌شود و سطح قالب پیش از ریختن با لایه‌ای به نام «ژل‌کوت» پوشانده می‌شود تا سطح قطعه براق و نفوذناپذیر شود. کاربرد معمول آن روشویی و رویهٔ کابینت است.
مقدار کاتالیست را فقط از برگهٔ همان رزین بگیرید. کار با رزین پلی‌استر تهویهٔ جدی می‌خواهد. واکنش سخت شدن رزین هم گرما تولید می‌کند و در حجم زیاد این گرما بالا می‌رود.
این رزین با افزودنی پلیمری که گاهی به دوغاب گچی اضافه می‌شود و در بخش افزودنی‌ها آمد، فرق دارد. روش کامل، ایمنی و پخت در صفحهٔ [ریخته‌گری سنگ با رزین پلی‌استر](موضوع: ساخت سنگ مصنوعی رزینی) آمده است.
عیب‌یابی سنگ مصنوعی: علامت، علت، راه‌حل
علامتی را که روی قطعه یا در دوغاب می‌بینید در ستون اول پیدا کنید. ستون باور، تصوری را نشان می‌دهد که معمولاً به آن اشتباه می‌انجامد.
| علامت | علت | باوری که به آن می‌انجامد | آزمون | اقدام |
|---|---|---|---|---|
| ریزحفره‌های سطحی روی روی قطعه | هوای حبس‌شده روی سطح قالب | «هرچه تندتر هم بزنم بهتر است» یا «قالب را نباید تکان داد» | حفره‌ها فقط روی رویی است که با قالب تماس داشته | هم زدن آرام، لایهٔ اول با قلم‌مو، ضربهٔ ملایم تا وقتی حباب بالا می‌آید |
| حفرهٔ بزرگ یا جای پرنشده | دوغاب غلیظ یا ریختن دیرهنگام | «وقت کافی برای ریختن دارم» | لبهٔ حفره گرد و صاف است | دوغاب تازه با نسبت برچسب و ریختن بلافاصله بعد از مخلوط کردن |
| شکستن یا پریدن لبه هنگام خروج | خروج زودهنگام، دیرگیرکنندهٔ زیاد، یا گیر در قالب سخت | «بعد از زمان مشخص آماده است» یا «اسید سیتریک دوغاب را روان می‌کند» | قطعه هنگام خروج هنوز گرم بوده، یا شکستگی در محل گیر است | صبر تا گذشتن گرما از اوج و آزمون ناخن؛ قالب منعطف برای طرح گیردار |
| سطح پودری و نرم | آب زیاد، پودر کهنه، یا گرمای زیاد هنگام خشک شدن | «آب بیشتر دوغاب را روان‌تر و بهتر می‌کند» یا «زیر آفتاب زودتر خشک می‌شود» | ناخن یا لبهٔ سکه از سطح پودر برمی‌دارد | نسبت برچسب، پودر تازه، خشک کردن در سایه |
| ترک | خشک شدن سریع یا ناهمگن، یا مقطع نازک کنار مقطع ضخیم | «گرما قطعه را بهتر خشک می‌کند» | ترک از لبهٔ نازک شروع شده | خشک کردن آرام‌تر و یکنواخت در سایه |
| تاب برداشتن | خشک شدن فقط از یک رو | قطعه روی سطح بسته گذاشته شده | زیر قطعه هنوز نم دارد | خشک کردن روی توری و چرخاندن قطعه |
| رنگ لکه‌لکه یا روشن‌تر از انتظار | رنگدانهٔ مخلوط‌نشده با پودر خشک، یا قضاوت روی قطعهٔ خیس | «رنگ خیس همان رنگ نهایی است» | لکه‌های پررنگ پراکنده، یا رنگی که با خشک شدن روشن شده | مخلوط کردن رنگدانه با پودر خشک؛ قضاوت پس از ثابت شدن وزن |
| چسبیدن قطعه به قالب | نبود جداکننده در قالب سخت، قالب کثیف، یا گیر | «قالب طلقی جداکننده نمی‌خواهد» | قطعه فقط در یک نقطه یا در همه‌جا چسبیده | جداکنندهٔ نازک، قالب تمیز، قالب منعطف برای طرح گیردار |
| دوغاب خیلی زود سفت شد | آب گرم، پودر کهنه، یا ظرف آلوده به گچ بار قبل | «اسید سیتریک درستش می‌کند» | دوغاب زودتر از زمان کارپذیری برچسب سفت شده | دور ریختن دوغاب، شستن ظرف، آب خنک‌تر، آزمون پودر |
| لکهٔ سفید روی قطعهٔ سیمانی | «شوره»، یعنی نمک‌هایی که با آب به سطح آمده‌اند | باور مشخصی ثبت نشده | لکهٔ پودری سفید روی سطح قطعهٔ سیمانی | پیشگیری و رفع در صفحهٔ سنگ سیمانی آمده است |
ریزحفره و حفرهٔ بزرگ دو علت متفاوت دارند و از اندازه و جایشان از هم جدا می‌شوند. در این تصویر، ریزحفره‌ها فقط روی سطح پخش‌اند، در حالی که حفرهٔ بزرگ جای پرنشده‌ای با لبهٔ گرد است.
اگر قالب سیلیکونی پاره شده یا سطحش خراب شده، [اصول قالب‌سازی و نگهداری قالب](موضوع: ساخت قالب سیلیکونی برای سنگ مصنوعی) را ببینید.
با این راهنما می‌توانید پودر را از روی برچسبش بشناسید، مقدار هر قالب را حساب کنید، قطعه را بی‌حباب بریزید و آمادگی‌اش را با وزن ثابت بسنجید. رایج‌ترین خطا بعد از همهٔ این مراحل، رنگ زدن یا پوشش دادن قطعه پیش از ثابت شدن وزن آن است؛ قطعه‌ای که هنوز آب دارد، زیر پوشش لک می‌شود.